مشاهیر ایران

محمدمحسن‎بن‎علی‎بن‎‎محمدرضا‎بن‎ ‎محسن‎‎بن‎علی‎اکبر (11 ربیع‎الاول 1293-13 ذی‎الحجة 1389ق/7 آوریل 1876-20 فوریه 1970م)، فقیه و کتاب‎شناس شیعی امامی. در تهران زاده شد. پدر و پدربزرگش از روحانیون این شهر بودند. جدِّ بزرگش، حاج‎محسن، بازرگان بود و به یاری منوچهرخان معتمدالدولة گرجی، نخستین چاپخانة ایران را بنیاد نهاده بود.
آقابزرگ تحصیلات مقدماتی خود را در مدرسة دانگی آغاز کرد و در مدرسة پامنار و سپس در مدرسة فخریه (مروی) ادامه داد. ادبیات عرب را نزد شیخ‎محمدحسین خراسانی و شیخ‎محمدباقر معزوالدوله، منطق را نزد میرزامحمدتقی، سطوح اصول را نزد سیدعبدالکریم مدرسی، سیدمحمدتقی گرکانی و شیخ‎علی‎نورایلکایی آموخت و اندکی ریاضیات نیز نزد میرزاابراهیم زنجانی فرا گرفت. همچنین به مطالعاتی در تاریخ ادبیات و رجال حدیث پرداخت.

وی در 10 جمادی‎الثانی 1315ق/6 نوامبر 1897م به قصد ادامة تحصیل به نجف رفت و از این تاریخ تا 1329ق/1910م در این شهر نزد حاج‎میرزاحسین نوری، شیخ‎محمدطه نجف، سیدمرتضی کشمیری، حاج‎میرزاحسین میرزاخلیل، آخوندملامحمّدکاظم خراسانی، سیداحمدحایری تهرانی، میرزامحمدعلی چهاردهی، سیدمحمدکاظم یزدی و شیخ‎الشریعة اصفهانی به کسب دانش پرداخت. ئر 1329ق/1912م به کاظمین رفت و به منظور تدوین بزرگ‎ترین دایره‎المعارف کتاب‎شناسی شیعی، یعنی الذّریعه‎الی‎تصانیف‎الشّیعه به تحقیق و تتبع پرداخت. چندی بعد به سامرا رفت و و ضمن ادامة کار خود در آنجا، در مجلس درس میرزامحمدتقی شیرازی نیز حاضر شد. در 1335ق/1917م به کاظمین بازگشت، دو سال درآنجا ماند و باز به سامرا رفت. در 1354ق/1935م به نجف بازگشت و به منظور چاپ الذریعه، چاپخانه‎ای به نام مطبعه‎السعاده بنیاد نهاد، اما دولت پادشاهی عراق به بهانه‎ای گوناگون مانع کار وی گردید. شیخ‎جلد نخستین ذریعه را در مطبعه‎الغری به چاپ رساند، اما انتشار آن، باز هم درنتیجة مخالفت دولت عراق 6 ماه به تعویق افتاد.
آقابزرگ برای تدوین و تکمیل این دایره‎المعارف به سفرهای طولانی نیز پرداخت. از بیشتر کتابخانه‎های عمومی عراق و ایران و سوریه و فلسطین و مصر و حجاز و بسیاری از کتابخانه‎های عمومی عراق و ایران و سوریه و فلسطین و مصر و حجاز و بسیاری کتابخانه‎های خصوصی در این کشورها دیدن کرد و به بررسی کتب آنها پرداخت. وی در 62 کتابخانه شخصاً کاوش کرد و فهرستهای بسیاری از کتابخانه‎های دیگر را نیز مورد مطالعه قرار داد.
فراهم شدن دایره‎المعارفی مانند الذریعه، آرزوی بسیاری از دانشمندان شیعی بود. جای خالیِ فهرست آثار نویسندگان شیعی، از مدتها پیش احساس می‎شد. در فهرستهای مشابه از آثار دانشمندان مسلمان که توسط پژوهشگران دیگر مذاهب تدوین می‎گشت. آثار بزرگان شیعه مورد بی‎اعتنایی قرار می‎گرفت، و در همین اواخر جرجی زیدان، ادیب مسیحی عرب، در تاریخ آداب‎اللغه‎العربیه، نقش شیعه را در بنای فرهنگ اسلامی بسیار اندک شمرده بود. این امر، بر فقهای شیعه گران افتاد و تنی چند از آنان گرد هم آمدند و 3 تن از ایشان به قصد معرفی دانشمندان این مذهب و آثار آنان و دفع دعوی باطل جرجی زیدان وظایفی برعهده گرفتند. شرح نقش شیعیان در علوم اسلامی به سیدحسن صدر واگذار شد و وی در کتاب تأسیس‎الشیعه‎الکرام لفنون‎الاسلام، به این کار پرداخت. شیخ‎محمدحسین کاشف‎الغطاء در بیان نادرستیها و لغزشهای کتاب جرجی زیدان، گارشِ‎المراجعات‎الریحانیه والنقود والردود را آغاز کرد و آقابزرگ تألیف‎الذریعه را برعهده گرفت. سیدحسن صدر همچنین بر آن بود تا نامهای بزرگان شیعه را در مجموعه‎ای زیر عنوان وفیات‎الاعلام‎من‎الشیعه‎الکرام گرد آورد، اما تنها به اندکی از این کار، که به 3 سدة نخستین تاریخ اسلام مربوط می‎شد توفیق یافت. آقابزرگ دنبالة کار وی را گرفت و تدوین دایره‎المعارف رجالی بزرگی را، شامل نامهای عالمان شیعه، از سدة 4 تا 14ق/10 تا 20م آغاز کرد. وی ابتدا برای این مجموعه، عنوان کلی وفیات‎الاعلام‎بعدغیبه‎الامام را برگزید و چون در مجلدات مربوط به سدة 14ق/20م ذکر نامهای علمای زنده را نیز مصلحت شمرد، آن عنوان را به طبقات اعلام‎الشیعه تغییر داد.
آقابزرگ از بسیاری از محدثین مذاهب گوناگون اجازة نقل حدیث یافته است. از این جمله‎اند: میرزاحسین نوری، سیدمحمدعلی شاه‎عبدالعظیمی، شیخ‎علی خاقانی، شیخ‎محمدصالح آل طعان بحرانی، شیخ‎موسی کرمانشاهی، سیدابوتراب خوانساری، شیخ‎علی کاشف‎الغطاء، سیدحسن صدر، شیخ‎محمدعلی ازهری‎مالکی (رئیس مدرسان مسجدالحرام)، شیخ‎عبدالوهاب شافعی (امام جماعت مسجدالحرام)، شیخ‎ابراهیم‎بن‎احمدالاحمدی (از فقهای مدینه)، شیخ‎عبدالقادر طرابلسی (مدرس حرم شریف) و شیخ‎عبدالرحمن علیش حنفی (مدرس‎الازهر). در میان بازرگانی که از او اجازة نقل گرفته‎اند، این علما شایان ذکردند: حاج‎آقا حسین بروجردی، عبدالحسین شرف‎الدین عاملی، شیخ‎عبدالحسین امینی، سیدعبدالهادی شیرازی، شیخ‎محمدرضا آل یاسین، شیخ‎محمدحسن مظفر، سیدهبه‎الدین شهرستانی، میرزامحمدعلی اردوباری، سیدمحمدحسین طباطبایی، سیدمحمدصادق بحرالعلوم، سیدشهاب‎الدین مرعشی. آقابزرگ 2 بار ازدواج کرد و دارای 5 پسر و 4 دختر شد. وی پس از یک بیماری طولانی در نجف اشرف درگذشت و بر طبق وصیتش، در کتابخانة خود که آن را برای استفادة علما و طلاب وقف کرده بود، به خاک سپرده شد.
مهمترین آثار او از این قرار است: 1. الذریعه الی تصانیف‎الشیعه، شامل 26 جلد که جزء نهم آن در 4 مجلد است، و میان سالهای 1357-1397ق/1938-1977م در نجف و بیروت به چاپ رسیده است. 2. طبقات‎اعلام‎الشیعه، شامل 11 جزء بدین ترتیب: نوابغ‎الرواه‎فی‎رابعه‎امآت، بیروت، دارالکتاب‎العربی، 1391ق/1971م؛ الثقاه والعیون فی سادس‎القرون، بیروت، دارالکتابظالعربی، 1392ق/1972م؛ الضیاءاللامع فی عباقره‎القرن‎التاسع، دانشگاه تهران، 1362ش؛ احیاءالداثر فی مآثر اهل‎القرن‎العاشر، دانشگاه تهران؛ روضه‎النضره فی تراجم علماءالمائه‎الحادیه‎عشره، (زیر چاپ)؛ الکواکب‎المنتشره فی‎القرن‎الثانی بعدالعشره، (خطی)؛ الکرام‎البرره فی‎القرن‎الثالث بعدالعشره، نجف، 1373-1377ق/1954-1958م؛ نقباءالبشر فی‎القرن‎الرابع عشر، نجف، 1373ق، 3. مصفی‎المقال فی مصنفی علم‎الرجال، تهران، 1337ش؛ 4. المشیخه، نجف، 1356ق/1938م؛ 5. هدیه‎الرازی الی‎المجدد‎الشیرازی، کربلا، 1383ق/1963م؛ 6. النقداللطیف فی نفی‎التحریف عن‎القرآن‎الشریف (خطی)؛ 7. توضیح‎الرشاد فی تاریخ حصرالاجتهاد، قم، 1401ق/1981م؛ 8. تفنید قول‎العوام بقدم‎الکلام (خطی)؛ 9. ذیل‎المشیخه، نجف، 1355ق/1937م؛ 10. ضیاءالمفازات فی طریق مشایخ‎الاجازات، (خطی)؛ 11. اجازاتالطوسی نجف، 1376ق/1956م، (همچنین در مقدمة تفسیر‎التبیان چاپ شده است: بیروت، داراحیاءالتراث‎العربی)؛ 13. مستدرک کشف‎الظنون، یا ذیل کشف‎الظنون، تهران، مکتبه‎الاسلامیه و جعفری تبریزی 1387ق/1967م.

مآخذ: آقابزرگ، تاریخ حصرالاجتهاد، قم، مطبعه‎الخیام، 1401ق، صص 55-66؛ همو، الذریعه، 1/مقدمه، 129، 308، 2/70، 428، 3/71، 4/216، 383، 5/8، 7/34، 8/86، 87، 10//26، 27، 51، 11/304، 13/31، 15/127، 128، 130، 146، 202، 18/18، 269، 20/82، 151، 21/504، 130، 24/1، 115، 271، 278، 315، 25/123، 207، 274؛ همو، طبقات اعلام‎الشیعه، (القرن‎الرابع)، بیروت، دارالکتاب‎العربی، 1971م، مقدمه؛ حکیمی، محمدرضا، شیخ‎آقابزرگ، تهرانی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، صص 3-28؛ خلیلی، جعفر، موسوعه‎العتبات‎المقدسه، بغداد، دارالتعارف، 1965م، 2/261-262؛ زیدان، جرجی، تاریخ آداب‎اللغه‎العربیه، قاهره، دارالهلال، 1957م، 2/384؛ عبدالرحیم، محمدعلی، شیخ‎الباحثین‎آغابزرگ‎الطهرانی، نجف، 1390ق، جمـ ؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپی عربی، ص 58، 344، 392، 605، 857؛ منزوی علینقی، «الذریعه و آقابزرگ تهرانی»، آینده، س 6، شمـ 3-4، 7-8 (خرداد ـ تیر، مهر ـ آبان، 1359ش)، صص 247-253، 588-596.
کاظم بجنوردی